ARTYKUŁ EKSPERCKI | PRAWO MEDYCZNE

Jak działa telemedycyna w Polsce? Przepisy, legalność i przyszłość e-recept i e-zwolnień

Telemedycyna na stałe wpisała się w krajobraz polskiego systemu ochrony zdrowia. Choć jej dynamiczny rozwój przyspieszyła pandemia COVID-19, dziś jest już trwałym elementem opieki medycznej [9]. W niniejszym artykule, opartym na autorytatywnych źródłach (publikacjach naukowych, stanowiskach Naczelnej Izby Lekarskiej oraz analizach prawniczych), przedstawiamy kompleksową analizę stanu prawnego telemedycyny w Polsce.

📌 Czym jest telemedycyna?

Pojęcie „telemedycyna” nie doczekało się dotychczas ustawowej definicji [9]. W praktyce i doktrynie prawa rozumie się je jako udzielanie świadczeń zdrowotnych na odległość, z wykorzystaniem systemów teleinformatycznych lub systemów łączności [5]. Eksperci Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) definiują ją szerzej, jako „świadczenie usług opieki zdrowotnej, w której kluczową rolę odgrywa rozłączność miejsca, przez wszystkie osoby wykonujące zawody medyczne, przy wykorzystaniu ICT (technologii informacyjno-komunikacyjnych)” [5]. W polskim porządku prawnym termin „telemedycyna” nie występuje wprost w ustawach, a ustawodawca posługuje się określeniem udzielania świadczeń „za pośrednictwem systemów teleinformatycznych lub systemów łączności” [7].

⚖️ Podstawa prawna udzielania teleporad

1. Ustawa o działalności leczniczej

Kluczowym przepisem legalizującym telemedycynę w Polsce jest art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej, który stanowi, że świadczenia zdrowotne mogą być udzielane za pośrednictwem systemów teleinformatycznych lub systemów łączności [5][7]. Przepis ten jest podstawą dla wszystkich form zdalnej opieki medycznej.

2. Ustawa o zawodzie lekarza

W ustawie z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty, w art. 2 ust. 4, dodano w 2015 roku zapis, że czynności związane z wykonywaniem zawodu lekarza mogą być wykonywane także za pośrednictwem systemów teleinformatycznych lub systemów łączności [6]. Z kolei art. 42 ust. 1 tej ustawy precyzuje, że orzekanie o stanie zdrowia pacjenta może nastąpić po uprzednim zbadaniu osobistym lub za pośrednictwem systemów teleinformatycznych albo systemów łączności, a także po analizie dostępnej dokumentacji medycznej pacjenta [1][2][6].

3. Wyjątek dla recept kontynuacji

Zgodnie z art. 42 ust. 2 ustawy o zawodzie lekarza, bez bezpośredniego badania pacjenta można wystawić receptę niezbędną do kontynuacji leczenia oraz zlecenie na zaopatrzenie w wyroby medyczne, jeśli jest to uzasadnione stanem zdrowia pacjenta odzwierciedlonym w dokumentacji medycznej [6].

📋 Standard organizacyjny teleporady w podstawowej opiece zdrowotnej

Szczegółowe warunki udzielania teleporad, zwłaszcza w ramach publicznej opieki zdrowotnej, określa Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 12 sierpnia 2020 r. w sprawie standardu organizacyjnego teleporady w ramach podstawowej opieki zdrowotnej [1][3][6][8]. Rozporządzenie to nakłada na świadczeniodawców szereg obowiązków [8]:

• Informowanie pacjentów o warunkach udzielania teleporad, w tym o prawie do żądania osobistego kontaktu z personelem medycznym.
• Określenie świadczeń wyłączonych z możliwości realizacji zdalnej, np. pierwsza wizyta u nowego lekarza POZ, podejrzenie choroby nowotworowej, pogorszenie lub zmiana objawów w chorobie przewlekłej, a także wizyty dzieci do 6. roku życia (poza wizytami kontrolnymi) [6][8].
• Potwierdzenie tożsamości pacjenta przed udzieleniem teleporady.
• Zapewnienie poufności i ochrony danych przekazywanych w trakcie teleporady.
• Obowiązek podjęcia co najmniej trzykrotnej próby kontaktu z pacjentem w odstępach 5-minutowych; w przypadku braku połączenia teleporada jest anulowana [8].
• Dokonanie adnotacji w dokumentacji medycznej o fakcie udzielenia świadczenia w formie teleporady [8].

Eksperci zwracają uwagę, że rozporządzenie to, choć przejściowe, uczyniło z teleporady zasadę, a nie wyjątek w ramach POZ, co budzi pewne kontrowersje natury etycznej i medycznej [1][2]. Mimo upływu lat od pandemii, ustawodawca nie dookreślił w drodze ustawy fundamentalnych standardów, takich jak konkretny system łączności do przeprowadzania porad [1][2].

🩺 Wystawianie e-ZLA online – aspekty prawne

Podstawą do orzekania o czasowej niezdolności do pracy jest art. 55 ust. 4 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Zgodnie z tym przepisem, zaświadczenie lekarskie wystawia się po przeprowadzeniu bezpośredniego badania stanu zdrowia ubezpieczonego [6].

W czasie pandemii COVID-19 Ministerstwo Zdrowia uznało, że nie ma przeszkód, by za „bezpośrednie badanie” uznać również badanie przeprowadzone za pośrednictwem systemów teleinformatycznych lub systemów łączności [6]. Stanowisko to, opublikowane na stronie internetowej resortu, nie jest jednak powszechnie obowiązującym przepisem prawa, co wciąż budzi wątpliwości interpretacyjne [6]. Mimo to, w praktyce orzeczniczej i w powszechnym obrocie prawnym, e-ZLA wystawione po teleporadzie jest uznawane za pełnoprawny dokument.

💊 E-recepta przez internet – regulacje

Wystawianie e-recept online jest w pełni legalne i odbywa się na tych samych zasadach, co wystawianie ich podczas wizyty stacjonarnej. Podstawą prawną jest wspomniany już art. 3 ustawy o działalności leczniczej oraz art. 42 ustawy o zawodzie lekarza [5][6]. Problematyczną kwestią pozostają recepty na leki refundowane. Zgodnie z art. 48 ust. 7a ustawy refundacyjnej, Narodowy Fundusz Zdrowia może żądać zwrotu nienależnej refundacji, jeśli ordynacja leku była nieuzasadniona udokumentowanymi względami medycznymi lub niezgodna z uprawnieniami świadczeniobiorcy [6]. W przypadku teleporady ryzyko błędu przy ustalaniu uprawnień pacjenta jest większe, co nakłada na lekarza szczególny obowiązek weryfikacji tych danych.

⚡ Odpowiedzialność prawna lekarza w ramach telemedycyny

Ustawodawca nie przewidział odrębnych zasad odpowiedzialności za błędy popełnione podczas udzielania świadczeń telemedycznych [9]. Lekarz odpowiada zatem na zasadach ogólnych: cywilnej, karnej i zawodowej (dyscyplinarnej) [9].

• Odpowiedzialność cywilna: Lekarz odpowiada wobec pacjenta za szkodę wyrządzoną błędem medycznym (zaniechaniem lub nienależytym działaniem niezgodnym z aktualną wiedzą medyczną) [9]. Odpowiedzialność ta opiera się na zasadzie winy.
• Odpowiedzialność karna: Może wystąpić w przypadku popełnienia czynu zabronionego, takiego jak nieumyślne spowodowanie śmierci, ciężkiego uszczerbku na zdrowiu czy narażenia pacjenta na bezpośrednie niebezpieczeństwo [9].
• Odpowiedzialność zawodowa (dyscyplinarna): Jest to odpowiedzialność przed organami samorządu lekarskiego za naruszenie zasad etyki lekarskiej lub przepisów dotyczących wykonywania zawodu [9]. Wytyczne w tym zakresie określa m.in. uchwała Prezydium Naczelnej Rady Lekarskiej z 24 lipca 2020 r. w sprawie przyjęcia wytycznych dla udzielania świadczeń telemedycznych [1][6].

🌍 Czy polski lekarz może udzielać teleporad z zagranicy?

Zgodnie z odpowiedzią Ministerstwa Zdrowia na interpelację poselską, przepisy ustawy o działalności leczniczej nie zabraniają udzielania świadczeń zdrowotnych z zagranicy, o ile lekarz posiada odpowiednie uprawnienia (PWZ, przynależność do okręgowej izby lekarskiej) [4][10]. Za miejsce udzielania świadczenia uznaje się wówczas miejsce przebywania lekarza (zgodnie z art. 24 ust. 1 pkt 5 ustawy o działalności leczniczej) [4]. Lekarz powinien jednak sprawdzić, czy prawo kraju, z którego pracuje, nie ogranicza takiej działalności [4].

🔍 Teleporady – dylematy etyczne i ocena ekspertów

Publikacje specjalistyczne, takie jak artykuł w „Lekarzu Wojskowym” z 2024 roku, wskazują na szereg problemów związanych z powszechnością teleporad. Autorzy krytykują fakt, że teleporady stały się zasadą, a nie wyjątkiem, co może nieodwracalnie zmienić charakter porad medycznych i pogorszyć ich jakość [1][2]. Zwracają uwagę na potencjalny konflikt z art. 9 Kodeksu etyki lekarskiej, który nakłada na lekarza obowiązek zachowania szczególnej staranności. Podnoszą również, że w przypadku teleporady trudno jest uznać zgodę pacjenta za w pełni świadomą [1][2]. „Gazeta Lekarska” dodaje, że niedoskonałość techniczna systemów łączności może prowadzić do pominięcia symptomów choroby i niewłaściwej diagnozy, a odpowiedzialność za ten stan rzeczy i tak spada na lekarza [6].